If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

જો તમે વેબ ફિલ્ટરની પાછળ હોવ, તો કૃપા કરીને ખાતરી કરો કે ડોમેન્સ *.kastatic.org અને *.kasandbox.org અનબ્લોક થયા છે.

મુખ્ય વિષયવસ્તુ
વર્તમાન સમય:0:00કુલ સમયગાળો :9:22

વિડિઓ ટ્રાન્સક્રિપ્ટ

હવે આપણે બિંદુ રચના કઈ રીતે દોરી શકાય તેમ જ અણુનો આકાર કઈ રીતે શોધી શકાય તે જાણીએ છીએ તો આપણે આ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને અણુ ધ્રુવીયતાનું નિરીક્ષણ કરીએ તેના માટે આપણે દ્વિ ધ્રુવ ચાક માત્ર એટલે કે ડાઇપોલ મુમેન્ટનો ઉપયોગ કરીશું દ્વિ ધ્રુવ છાપ માત્ર શું છે તે સમજવા અહીં જમણી બાજુએ આપેલી પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈએ મારી પાસે ધન વિધુતભારિત પ્રોટોન છે જે ઋણ વિધુત ભારિત ઇલેક્ટ્રોન કરતા કેટલાક અંતર દૂર આવેલો છે ધારો કે આ બંને વચ્ચેનું અંતર d જેટલું છે આપણે જાણીએ છીએ કે પ્રોટોન અને ઈલેક્ટ્રોન બંનેના બીજભારનું મૂલ્ય એક સમાન હોય છે બંનેના વીજભારનું મૂલ્ય 1 .6 ગુણ્યાં 10 ની -19 ઘાત હોય છે પ્રોટોનનો વીજભાર ધન હોય છે માટે આપણે તેને +Q તરીકે દર્શાવીશું અને ઇલેક્ટ્રોનનો વીજભાર ઋણ હોય છે માટે આપણે તેને -Q તરીકે દર્શવિશુ હવે જો આપણે દ્વિ ધ્રુવ ચાપ માત્રની ગણતરી કરવા માંગતા હોઈએ જેને ગ્રીક લેટર મ્યુ વડે દર્શાવવામાં આવે છે તો તેના બરાબર વિધુતભાર Q ગુણ્યાં તેમની વચ્ચેનું અંતર d થાય આમ મ્યુ બરાબર Q ગુણ્યાં d આપણે અત્યારે તેની ગણતરી વિશે વાત કરીશું નહિ પરંતુ જો તમે આની ગણતરી કરો તો તમને આ મ્યુનો એકમ ડીબાઈ તમને અહીં એક સંખ્યા મળશે અને તે સંખ્યાનો એકમ ડીબાઈ છે આપણે આણ્વીય રચનાના સંધર્ભમાં દ્વિ ધ્રુવ ની ચાપ માત્રનું નિરીક્ષણ કરીશું સૌ પ્રથમ આપણે HCl ની બિંદુ રચના ને ધ્યાનમાં લઈએ જો આપણે હાઇડ્રોજન અને ક્લોરીન વચ્ચે રહેલા આ સહસંયોજક બંધને ધ્યાનમાં લઈએ તો આપણે જાણીએ છીએ કે સહસંયોજક બંધમાં બે ઇલેક્ટ્રોનનો સમાવેશ થાય છે ક્લોરીન એ હાઇડ્રોજન કરતા વધારે વિધુત ઋણમય તત્વ છે જેનો અર્થ એ થાય કે આ બંને ઇલેક્ટ્રોન ક્લોરીન તરફ ખેંચાય છે હું તેને આ પ્રમાણે એરો વડે બતાવીશ આ એરોની દિશા એ ઇલેક્ટ્રોનની હલનચલનની દિશામાં હોય છે માટે કહી શકાય કે આ બે પીળા રંગના ઇલેક્ટ્રોન ક્લોરીન તરફ આગળ વધે છે પરિણામે ક્લોરીનની આસપાસ ઇલેક્ટ્રોનની ઘનતા થોડી વધી જશે જેને આપણે આંશિક ઋણ વીજભાત તરીકે દર્શાવીએ છીએ અહીં આંશિક દર્શાવવા ગ્રીક લેટર ડેલ્ટાનો ઉપયોગ કરીશું અને તે ઋણ વિધુતભારિત છે માટે માઇનસ કારણ કે ક્લોરીનની આસપાસ ઇલેક્ટ્રોનની ઘનતામાં વધારો થાય છે હાઇડ્રોજન ઇલેક્ટ્રોનની ઘનતા ગુમાવે છે હાઇડ્રોજન ઋણ વિધુતભાર ગુમાવે છે અને પરિણામે તે આંશિક ધન વીજભાર ધરાવે આપણે ધન વીજભારને આ પ્રમાણે દર્શાવીશું ડેલ્ટા + આપણે અહીં અણુનું ધ્રુવી કરણ કરી રહ્યા છીએ માટે આ અણુનો જે જમણી બાજુને ભાગ છે ત્યાં આપણે ઇલેક્ટ્રોનની ઘનતા વધારી રહ્યા છીએ અને આ બાજુ આંશિક ઋણ વીજભાર ધરાવે છે માટે આ એક ધ્રુવ થશે અને આ અણુની ડાબી બાજુ ઇલેક્ટ્રોન ઘનતા ઓછી થાય છે તે ઇલેક્ટ્રોન ઘનતા ગુમાવે છે પરિણામે આપણે તેને આંશિક ધન વીજભાર તરીકે દર્શાવીએ છીએ તમે અહીં આ અન એરો પરથી પણ વિચારી શકો તમે અહીં + ની નિશાની જોઈ શકો જે અણુમાં વીજભારનું વિતરણ આપે છે આમ તમારી પાસે અહીં બે ધ્રુવ છે ધન ધ્રુવ અને ઋણ ધ્રુવ જો તમે આ બંને ધ્રુવ પાસે દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર છે એવું વિચારતા હોવ તો તમારી પાસે તેમની વચ્ચેનું અંતર પણ છે તેથી તમે આ અણુ માટે દ્વિ ધ્રુવ ચાપ માત્રાની ગણતરી કરી શકો HCL માટે જો તમે દ્વિ ધ્રુવ ચાપ માત્રાની ગણતરી કરો તો તમને મ્યુ = 1 .1 ડીબાઈ મળે આમ તમારી પાસે હવે ધ્રુવીકરણ પામેલો અણુ છે પરિણામે આપણે હવે કહી શકીએ કે HCL પાસે દ્વિધ્રૂવ ચાપમાત્ર છે હવે આપણે અહીં એક બીજું ઉદા જોઈએ આપણે કાર્બન ડાયોક્સાઇડને લઈએ આપણે જાણીએ છીએ કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો અણુ રેખીય હોય છે જયારે તમે તેની બિંદુ રચના દોરો તો તમે તેના પરથી જાણી શકો કે તેના અણુનો આકાર રેખીય હોય છે જયારે દ્વિ ધ્રુવ ચાપ માત્રા નક્કી કરવામાં આવે ત્યારે તેનો આકાર ઘણો મહત્વનો છે તમે અહીં જોઈ શકો કે આપણી પાસે કાર્બન અને ઓક્સિજનની વચ્ચે બે બંધ છે ઓક્સિજન એ કાર્બન કરતા વધારે વિધુત ઋણમય તત્વ છે માટે ઓક્સિજન આ ઇલેક્ટ્રોનને પોતાની તરફ આકર્ષવાનો પ્રયત્ન કરે તેથી હું અહીં આ પ્રમાણેનો સાડીશ દોરીશ જે જમણી બાજુ જાય છે ડાબી બાજુ પણ તે જ પ્રકારીની પરિસ્થિતિ આવશે ઓક્સિજન એ કાર્બન કરતા વધારે વિધુતરુણમય તત્વ છે પરિણામે ઓક્સિજન આ બંધમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોનને પોતાની તરફ ખેંચવાનો પ્રયત્ન કરશે અને તેને હું આ રીતે એરો વડે દર્શાવીશ આ પ્રમાણે હવે આપણે જો આ રેખીય આકારમાં ચાપ માત્રાની વાત કરીએ તો આપણને ચાપ માત્રાના બે સદિશ મળે છે તે બંનેનું મૂલ્ય સમાન છે પરંતુ દિશા વિરુદ્ધ છે તેથી આ બને સદિશો એક બીજાને કેન્સલ કરશે પરિણામે આપણને આ અણુ માટે દ્વિ ધ્રુવ ચાપ માત્રા મળશે નહિ તેથી મ્યુ બરાબર 0 થાય સરળતા માટે તમે તેને આ રીતે વિચારી શકો આપણી પાસે અહીં ઓક્સિજનના બે ખુબ જ પ્રબળ પરમાણુઓ છે હવે જો તેઓ વિરુદ્ધ દિશામાં એક સમાન બળ સાથે ખેંચે તો તે બંનેની અસર કેન્સલ થઇ જશે અહીં આ બંને પરમાણુની સ્વતંત્ર ચાપ માત્રા કેન્સલ થઇ જાય પરિણામે આપણને આ અણુ માટે દ્વિ ધ્રુવ ચાપમાત્ર મળશે નહિ માટે કાર્બનડાયોક્સાઇડ અધ્રુવીય છે એવું કહી શકાય હવે આપણે જમણી બાજુ રહેલા પાણીના અણુનું નિરીક્ષણ કરીએ તમે અહીં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન વચ્ચેના બંધમાં સંયોજકતા ઈલેક્ટ્રોનને જોઈ શકો ઓક્સિજન એ હાઇડ્રોજન કરતા વધારે વિધુતરુણતા ધરાવે છે પરિણામે આ બંધમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોન ઓક્સિજન તરફ વધારે ખેંચાય આ પ્રમાણે અને તેવી જ રીતે આ બંધમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોન પણ ઓક્સિજન તરફ ખેંચાય અહીં આપણી પાસે મધ્યસ્થ પરમાણુની આસપાસ અબંધકારક યુગ્મ પણ આવેલા છે પરિણામે ઇલેક્ટ્રોનની ઘનતામાં વધારો થશે આ અબંધ કારક યુગ્મ માટે આ દિશામાં ઇલેક્ટ્રોનની ઘનતામાં વધારો થાય અને આ અબંધકારક યુગ્મ માટે આ દિશામાં ઇલેક્ટ્રોનની ઘનતામાં વધારો થાય આપણે જાણીએ છીએ કે પાણીના અણુનો આકાર વાળેલો હોય છે અને તેને દ્વિ પરિમાણીય સપાટી પાર દર્શાવવું ઘણું મુશ્કેલ છે અહીં આ પરિસ્થિતિમાં ચોખ્ખી ધ્રુવ ચાપ માત્રા આ રીતે ઉપરની તરફ આવશે આ બંને સ્વતંત્ર બંધની ચાપ માત્રા એક બીજામાં ઉમેરાશે પરિણામે તમને આ અણુની દ્વિ ધ્રુવ ચાપ માત્રા મળે જે ઉપરની દિશામાં છે પરિણામે અહીં મ્યુ બરાબર 1 .85 થાય અને પાણીનો અણુ ધ્રુવીય અણુ છે હવે આપણે વધુ બે ઉદા જોઈશું અહીં ડાબી બાજુ CCl4 છે એટલે કે કાર્બન ટેટ્રા ક્લોરાઇડ છે તમે જોઈ શકો કે કાર્બન એ ક્લોરીન સાથે જોડાયેલો છે તે અહીં આ સીધી રેખા વડે જોડાયેલો છે માટે કહી શકાય કે તે સમતલની અંદર છે અહીં તેની ભૂમિતિ કાર્બનની આસપાસ સંચતુષ્ફલકીઈઈ છે હવે મેં અહીં આ બંધને આ પ્રમાણે દર્શાવ્યો છે જેનો અર્થ એ થાય કે ક્લોરીન તમારી તરફ બહાર આવી રહ્યો છે અને ત્યાર બાદ મેં અહીં આ ક્લોરીનને ડેસ લાઈન વડે બતાવ્યું છે જેનો અર્થ એ થાય કે ક્લોરીન તમારાથી દૂર જઈ રહ્યો છે હવે તમે આ અણુનું ભ્રમણ કોઈ પણ દિશામાં કરવો પરંતુ બધી જ બાજુએથી તે એક સમાન લાગશે આપણી પાસે અહીં મધ્યસ્થ પરમાણુની આસપાસ 4 સમાન પરમાણુઓ છે અને તેમની ગોઠવણી સંચતુષ્ફલકીય છે તમે આ અણુને કોઈ પણ દિશામાં ફેરવી શકો ત્રિપરિમાણમાં તે એક સમાન લાગશે જયારે તમે આ પ્રકારના અણુ માટે દ્વિ ધ્રુવ ચાપ માત્રનું નિરીક્ષણ કરો ત્યારે આ ખુબ જ અગત્યનું છે હવે આપણે વિધુત ઋણતા વિશે વિચારીએ કાર્બન અને ક્લોરીન વચ્ચેના આ ઉપરના બંધમાં તમે જોઈ શકો કે સહ સંયોજક બંધમાં બે ઇલેક્ટ્રોન આવેલા હોય છે ક્લોરીન એ કાર્બન કરતા વધારે વિધુત ઋણતા ધરાવે છે માટે આ બંને ઇલેક્ટ્રોન ક્લોરીન તરફ વધારે આકર્ષાય તેઓ ક્લોરીન તરફ વધારે ખેંચાય જેને હું આ પ્રકારના એરો વડે દર્શાવીશ અને આપણે આ દરેક બંધ માટે વિચારી શકીએ ક્લોરીનની વિધુત ઋણતા કાર્બનની વિધુત ઋણતા કરતા વધારે છે તેથી આપણે આ સ્વતંત્ર બંધની ચાપ માત્રા દર્શાવી શકીએ આપણે તે બધા જ બંધ માટે કરી શકીએ હવે આપણી પાસે અહીં 4 ચાપ માત્રા છે ત્રિ પરિમાણમાં તે બધી જ ચાપ માત્રા કેન્સલ થઇ જશે દ્વિ પરિમાણીય સપાટી પર તેનું નિરીક્ષણ કરવું ઘણું અઘરું છે પરંતુ જો તમારી પાસે અણુ છે તમે તેને કોઈ પણ દિશામાં પરિભ્રમન કરવો તો તે બધી જ દિશામાં એક સમાન લાગે આમ આ દરેક બંધની સ્વતંત્ર ચાપ માત્રા કેન્સલ થઇ જશે પરિણામે આ અણુ પાસે કોઈ પણ દ્વિ ધ્રુવ ચાપમાત્ર હશે નહિ જેથી મ્યુ બરાબર 0 થાય તેથી આપણે અનુમાન લગાવી શકીએ કે અહીં કાર્બન ટેટ્રા ક્લોરાઇડ અધ્રુવીય છે હવે તમે અહીં જમણી બાજુનો અણુ જોઈ શકો જ્યાં મેં એક ક્લોરીનની જગ્યાએ હાઇડ્રોજન મુક્યો છે માટે હવે આપણી પાસે CHCl3 છે જેને ક્લોરોફૉમ કહી શકાય હવે આપણે અહીં કાર્બન અને હાઇડ્રોજન વચ્ચેના બંધ વિશે વિચારીએ કાર્બન એ હાઇડ્રોજન કરતા વધારે વિધુત ઋણમય તત્વ છે પરિણામે આ બંધમાં રહેલા ઈલેક્ટ્રોન કાર્બન તરફ ખેંચાય જો આપણે ક્લોરીન અને કાર્બનની સરખામણી કરીએ તો ક્લોરીન વધારે વિધુત ઋણતા ધરાવે છે પરિણામે બંધમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોન ક્લોરીન તરફ ખેંચાય અને આપણે તે બધા જ બંધ માટે દર્શાવી શકીએ અહીં આ દરેક બંધની સ્વતંત્ર ચાપ માત્રા એક બીજા સાથે ભેગી થશે પરિણામે તમને આ અણુની ચાપ માત્રા નીચેની તરફ મળે અહીં આપણી પાસે હાઇડ્રોજન છે પરિણામે નીચેની ચાપ માત્રા ઉપરની ચાપ માત્રા વડે સંતુલિત થતી નથી આમ આ અણુ પાસે દ્વિ ધ્રુવ ચાપ માત્રા છે એમ કહી શકાય અને ક્લોરોફૉમ માટે આ મ્યુની કિંમત 1 .01 છે