If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

જો તમે વેબ ફિલ્ટરની પાછળ હોવ, તો કૃપા કરીને ખાતરી કરો કે ડોમેન્સ *.kastatic.org અને *.kasandbox.org અનબ્લોક થયા છે.

મુખ્ય વિષયવસ્તુ
વર્તમાન સમય:0:00કુલ સમયગાળો :7:27

વિડિઓ ટ્રાન્સક્રિપ્ટ

આપણે આ વિડીઓમાં એન્ટ્રોપી વિશે વાત કરીશું એન્ટ્રોપી જયારે તમે એન્ટ્રોપીના ખ્યાલને પ્રથમ વાર જોશો ત્યારે તે તમને થોડુંક રહસ્ય મય લાગે પરંતુ જેમ જેમ આપણે વધારે એન્ટ્રોપી વિશે વાત કરીશું તેમ તેમ તમને તેનો સાહજિક અર્થ સમજાય જશે જો તમે એન્ટ્રોપીની કહાની બધી વખયને જુઓ તો તેમાં ડિસ્ક ઓડૅર એટલેકે અસ્થવ્યસ્થા શબ્દનો સમાવેશ થાય છે તો આપણે તેને પ્રણાલીની અસ્તવ્યસ્તતા આપણે અહીં તેને પ્રણાલીની અસ્તવ્યસ્તતા તરીકે જોય શકીયે હવે હું ઈચ્છુંછું કે તમે આ વાખ્યાને તમારા મગજમાં રાખો વિડિઓ અટકાવો અને આ ઓરડાની સરખામણી આ ઓરડા સાથે કરો તમે વિચારો કે તે બંને માંથી એન્ટ્રોપી કોની પાસે વધારે છે હવે હું ઈચ્છુંછું કે તમે એન્ટરઓપીની આ વાખ્યાને મગજમાં રાખો વિડિઓ અટકાવો અને પ્રણાલીની સરખામણી આ પ્રણાલી સાથે કરો તે બંને માંથી કોની પાસે એન્ટ્રોપી વધારે છે તેમજ તમે આ ચંદ્રની સરખામણી આ સૂર્ય સાથે કરો મેં અહીં તેને માપક્રમ પ્રમાણે દોર્યું નથી વાસ્તવમાં આ સૂર્ય ચંદ્ર કરતા ઘણોજ મોટો હોય છે પરંતુ હું ઈચ્છુંછું કે તમે આ પ્રણાલીની સરખામણી આ પ્રણાલી સાથે કરો અને વિચારો કે આ બંને પ્રણાલી માંથી એટ્રોપી કોની વધારે છે આછા છેકે તમે તે સરખામણી કરી હશે જો આપણે આ બંને રૂમ ની સરખામણી કરીયે તો અહીં આ રુમ વ્યવસ્થિત લાગે છે તે વ્યવસ્થિત લાગે છે તે ચોક્કો લાગે છે અને ઓ આ રૂમની વાત કરીયે તો તે રમ અસ્તવ્યસ્ત લાગે છે તે મેસી લાગે છે માટે તમારી પાસે આ જે વ્યાખ્યા છે તેના પરથી તમે કદાચ કહી શકો કે આ પ્રણાલીની એન્ટ્રોપી વધારે છે જો તમે આ પ્રમાણે વિચારતા હોવ તો તમે એકલા નથી તમે ઘણી બધી ટેક્સ્ટ બુકમાં જોશો કે એન્ટરોપીને વ્યવસ્થિત રુમ અને અસ્તવ્યસ્ત રૂમની સરખામણી કરીને સમજાવવામાં આવ્યું હોય છે જે રુમ વધારે અસ્તવ્યસ્ત હોય તેની એન્રટ્રોપી વધારે હશે પરંતુ વાસ્તવમાં આ જોઅક્કસ પરિસ્થિતિ હોતી નથી આપણે અહીં જે અસ્તવ્યસ્તતાની વાત કરીયે છીએ તે આ અસ્તવ્યસ્તને સમાન નથી આમ અહીં હું એક વાત સ્પષ્ટ કરવા માંગુ છું જો કંઈક ખુબજ વધારે અવ્યવસ્થિત હોય જો કૅઇક ખુબજ વધારે મેસી હોય તો તેના બરાબર એટ્રોપી થશે નહીં તો હવે આપણે એંટ્રોપિન સંદર્ભમાં આ અસ્તવ્યસ્તતાનો અર્થ શું થાય તે વિચારીયે અહીં આ અસ્તવ્યસ્તતા એટલે પ્રણાલી જેટલી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકે તેની સંખ્યા હવે પ્રણાલીની અવસ્થાનો અર્થ શું થાય ? ધારોકે અહીં મારી પાસે એક પાત્ર છે કંઈક આ પ્રમાણે અને આ પાત્રમાં ચાર અણુઓ છે તે ચાર અણુઓ અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરી રહ્યા છે એક આ ગુલાબી રંગનો અણુ છે બીજો અણુ અહીં ભૂરા રંગનો છે ત્યાર બાદ ત્રીજો અણુ પીળા રંગનો છે કૅઇક આ પ્રમાણે અને ચોથો અણુ લીલા રંગનો છે કૅઇક આ પ્રમાણે તો અહીં આ એક ચોક્કસ ગોઠવણી ધસે આ એક ચોક્કસ અવસ્થા થશે પરંતુ આ અણુઓ અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરે છે જેના કારણે તેબીજી ગોઠવણી પણ પ્રાપ્ત કરી શકે અથવા તેવો બીજી અવસ્થા પણ પ્રાપ્ત કરી શકે ધારોકે આ બંધ અણુઓ અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરે છે પરિણામે આ પીળા રંગનો અણુ હવે અહીં આવી જશે તેવીજ રીતે ભૂરા રંગનો અણુ હવે અહીં આવી જશે ગુલાબી રંગનો અણુ હવે અહીં છે અને આ લીલા રંગનો અણુ હવે અહીં છે આમ અહીં આપ્રણાલી ઘણી બધી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકે મેં અહીં ફક્ત બે અવસ્થાવોજ દર્શાવી છે પરંતુ તે પ્રણાલી ઘણી બધી અવસ્થા મેળવી શકે છે મેં અહીં ફક્ત બે ચોક્કસ અવસ્થાઓ જ દોરી છે હવે અહીં આ પ્રાણલી જ્યાં મારી પાસે ચાર અણુઓ છે તેની સરખામણી મોટી પ્રણાલી સાથે કરીયે બીજી પ્રણાલી જ્યાં મારી પાસે મોટું પાત્ર છે તે કૅઇક આ પ્રમાણે છે અને તેમાં અણુઓની સંખ્યા પણ વધારે છે ધારોકે તેની પાસે બે પીળા રંગના અણુઓ છે જે કૅઇક આ પ્રમાણે છે ત્યાર બાદ તેની પાસે ભૂરા રંગનો અણુ પણ છે આ પ્રમાણે ધારોકે તેની પાસે લીલા રંગનો અણુ છે ત્યારબાર તેની પાસે ગુલાબી રંગનો અણુ છે આ પ્રમાણે ત્યારબાદ તેની પાસે આછા ગુલાબી રંગનો અણુ છે આમ મારી પાસે મોટી પ્રણાલી છે તેમાં અણુની સંખ્યા વધારે છે અને અણુઓ જેટલી જગ્યાએ જઈ શકે તે જગ્યાની સંખ્યા પણ વધારે છે અહીં આ પ્રણાલી વધારે અવસ્થાઓ એલેકે વધારે ગોઠવાળી પ્રાપ્ત કરી શકે મેં અહીં ફક્ત એકજ અવસ્થા દોરી છે પરંતુ તેની અંદર આવેલા અણુઓ અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરી શકે તેવો કોઈ પણ જગ્યાએ જઈ શકે જેના કારણે આ પ્રાણલી જુદી જદુઈ ઘણી બધી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકે અહીં આ પ્રાણલીમાં અણુઓ ખરે ખર શું કરી રહ્યા છે તે આપણે જલતા નથી પરંતુ તો પણ આપણે કહી શકીયે કે તેની પાસે શક્ય અવસ્થાવો વધુ છે આ પ્રણાલીને પાસે શક્ય અવસ્થા વધારે છે જો આપણે પ્રણાલીની સરખામણી આ પ્રણાલી સાથે કરીયે તો આની પાસે શક્ય અવસ્થાની સંખ્યા ઓછી છે માટે અહીં પ્રણાલી પાસે શક્ય અવસ્થા ઓછી છે તેની પાસે શક્ય અવસ્થાઓ ઓછી છે અહીં આ પ્રણાલી વધારે અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકે છે પરિણામે આપણે અહીં કહી શકીયે કે આની પાસે વધારે એન્ટ્રોપી છે અહીં તેની પાસે એન્ટ્રોપી વધારે છે માટે જો આપણે અસ્તવ્યસ્તતા એટલેકે ડિસઑડર વિશે વાત કરીયે તો તે ખરેખાર પ્રણાલી કેટલી અવસ્થાઓ મેળવી શકે તેની સંખ્યા છે તમે અહીં તેની કલ્પના કરી શકો કે આ પ્રણાલીમાં અણુઓની સંખ્યા વધારે છે તેવો જુદી જુદી દિશાઓમાં ગતિ કરે છે તેવો જે જગ્યા મેળવી શકે તેની સંખ્યા પણ વધારે છે માટે તેની એન્ટ્રોપી પણ વધારે થશે આમ જયારે આપણે એન્ટ્રોપી વિશે વાત કરીયે ત્યારે આપણે કે ચોક્કસ અવસ્થા વિશે વાત કરતા નથી આપણે કે ચોક્કસ ગોઢવણી વિશે વાત કરતા નથી પરંતુ તે પ્રણાલીની અંદર રહેલા અણુઓ ખરેખર શું કરી રહ્યા છે તે જાણ્યા વગર આપણે એક પૂર્ણ પ્રણાલી વિશે વાત કરી રહ્યા છે જો આપણે આ રૂમની વાત કરીયે તો આપણે એક ચોક્કસ વસ્થા વિશે વાત કરી રહ્યા છે અસ્તવ્યવસ્તતા અવસ્થા છે વ્યવસ્તિથતા તે પણ એક અવસ્થા છે પરંતુ આ રુમ કેલતી રીતે ગોઢાવાય શકે તેના વિશે વાત કરતા નથી જો આ રુમ મોટો હોય તો તેની ગણતરી ઘણી બધી રીતે થાય શકે હવે જો આપણે અળવીય સ્તરે વાત કરીયે તો ધારોકે આ રુમ હુંફાળો છે અને આ રુમ ઠંડો છે આ રુમ મોટો પણ છે તેથી તેમાં અણુઓની સંખ્યા વધારે છે પરિણામે આમાં રહેલા અણુઓ ઘણી બધી જુદી જગ્યાએ જાય શકે તેથી કહી શક્ય કે આ રૂમની એન્ટ્રોપી વધારે છે હવે આપણે આજ તર્ક સાથે ચંદ્ર અને સુરની સરખામણી કરીયે આ બન્ને માંથી કોઈની એન્ટ્રોપી વધારે હશે આપણે તેના વિશે વિચારીયે અહીં આ સૂર્યનું કદ ઘણું મોટું છે તેમાં ઘણા બધા અણુઓ આવેલા હશે તે બધા અણુઓ જુદી જદુઈ ડીશવોમાં ગતિ કરતા હશે અને તેમની ગતિ પણ ઝડપી હોય છે તેવો ઝડપથી એક બીજાની નજીકથી પસાર થાય છે જયારે ચંદ્રનું કદ નાનું છે તે ઠંડો છે તેની પાસે ધોળા અણુઓ આવેલા હોય છે તેના ઘણા બધા ભાગો પર તાપમાન ઊછું હોતું નથી માટે અણુઓ વધારે ગતિ કરી શકે નહિ માટે સૂર્યની સરખમણીમાં તેની પાસે અવસ્થાવો ખુબજ ઓછી હોય છે પરિણામે જો આપણે સૂર્યને એક પ્રણાલી તરીકે જોયીયે તો આ સૂર્યની એન્ટ્રોપી ચંદ્રની એન્ટ્રોપી કરતા ઘણી વધારે હસે સૂર્યની એન્ટ્રોપી ચંદ્રની એન્ટ્રોપી કરતા ઘણી જ વધારે હોય છે જો તમારે ચંદ્રની એન્ટ્રોપી જાળવી હોય તો ચંદ્ર પર આવેલા બધાજ અણુઓ અથવા પરમાણુઓ ક્યાં છે તમારે તે જાણવું પડે પરંતુ જો તમારે સૂર્યની એન્ટ્રોપી જાણવી હોય તો સૂર્ય પર આવેલા અણુઓ અને પરમાણુઓની સંખ્યા ખુબ વધારે છે તેથી જ તે ભાડા અણુઓ અને પરમાણુઓ ક્યાં છે તમારે તે જાણવું પડે તેના માટે તમને ઘણી બધી માહિતી જોયીયે સૂત્યનું કદ મોટું હોય છે અને અણુઓ અસ્તવ્યસ્થ ગતિ કરતા હોય છે આછા છે કે તમને એંટ્રોપીનો અર્થ સમજાય ગયો હશે હવે તમે કહેશો કે તેમાં મહત્વની વાત શું છે? મહત્વની વાત એ છે કે તમે આખા બ્રહ્માંડને એંટ્રોપિન સંદર્ભમાં દર્શાવી શકો આપણે ઉક્ષાગતિ શાસ્ત્રના બીજા નિયમમાં જોઈશું કે બ્રહ્માંડની એન્ટ્રોપી સસત વધી રહી છે આપણે બ્રહ્માંડની શક્ય એટલી વધારે અવસ્થાઓ મેળવી રહ્યા છે અને તે ખુબજ રસપ્રદ બાબત છે