If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

જો તમે વેબ ફિલ્ટરની પાછળ હોવ, તો કૃપા કરીને ખાતરી કરો કે ડોમેન્સ *.kastatic.org અને *.kasandbox.org અનબ્લોક થયા છે.

મુખ્ય વિષયવસ્તુ

એક અને ઘણા સહસંયોજક બંધ

અષ્ટકનો નિયમ - દ્રવ્ય હંમેશા સૌથી વધુ સ્થાયી સ્વરૂપમાં રહેવા માંગે છે. કોઈ પણ પરમાણુ માટે, સ્થાયીપણું અષ્ટકના નિયમ વડે પ્રાપ્ત થાય છે, જે કહે છે કે બધા પરમાણુને (કેટલાક અપવાદ સાથે) તેમના બાહ્યતમ ઈલેક્ટ્રોન કોશમાં 8 ઈલેક્ટ્રોન જોઈએ છે (ઉમદા વાયુની જેમ જ). પરમાણુના બાહ્યતમ કોશમાં હાજર ઇલેક્ટ્રોનને સંયોજકતા ઈલેક્ટ્રોન કહેવામાં આવે છે.
અષ્ટકના નિયમના આ અપવાદમાં હાઇડ્રોજન (H) અને હિલિયમ (He) નો સમાવેશ થાય છે જે બીજા નિયમનું પાલન કરે છે. તેઓ આવર્ત કોષ્ટકના પ્રથમ બે તત્વ છે અને તેમની પાસે એક જ ઈલેક્ટ્રોન કોશ છે જેમાં ફક્ત 2 જ ઇલેક્ટ્રોનનો સમાવેશ થઈ શકે. બીજા અપવાદમાં સમૂહ 3 ના તત્વ જેમ કે બોરોન (B) નો સમાવેશ થાય છે જે ત્રણ સંયોજકતા ઈલેક્ટ્રોન ધરાવે છે. બોરોન અષ્ટકના નિયમ મુજબ વધુ પાંચ ઈલેક્ટ્રોન ધરાવી શકે, પણ બોરોન ઘણો નાનો પરમાણુ છે અને પાંચ અધાતુ પરમાણુ (જેમ કે હાઇડ્રોજન) બોરોનના ન્યુક્લિયસની આસપાસ ગોઠવાઈ શકે નહિ. આમ, બોરોન બાહ્યતમ કોશમાં કુલ છ ઈલેક્ટ્રોન સાથે ત્રણ બંધ, BH3, બનાવે છે. આ બોરોન સંયોજન માટે કેટલાક અસાધારણ ગુણધર્મોમાં પરિણમે છે કારણકે તેમની પાસે "ઇલેક્ટ્રોનની અછત" છે. આ નોંધવું જોઈએ કે અધાતુઓ વચ્ચે સહસંયોજક બંધ દરેક પરમાણુ પર અષ્ટક કરતા ઓછા સાથે સંયોજન બનાવી શકે.
BH3 પરમાણુ
Iસામાન્ય રીતે, અષ્ટક રચના પ્રાપ્ત કરવી (દા.ત., બાહ્યતમ કોશમાં 8 ઈલેક્ટ્રોન) પરમાણુ વચ્ચેના રાસાયણિક બંધ માટે પ્રેરક બળ છે. ત્રણ પરમાણુની બાહ્યતમ કોશની રચના (દા.ત., સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા) જોઈએ - સોડિયમ (Na), ક્લોરિન (Cl), અને નિયોન (Ne):
સોડિયમ (Na), ક્લોરિન (Cl) અને નિયોન (Ne) ના બાહ્યતમ કોશ રચનાની આકૃતિ

આયનીય અને સહસંયોજક બંધ

ચાલો નીચેની બે જુદી જુદી પરિસ્થિતિઓ A અને B જોઈએ. ત્યાં બે બાળકો છે, એમિલી અને સારાહ. તેઓ બંને ખુબ સારા સારા મિત્રો છે.
પરિસ્થિતિ A:
પરિસ્થિતિ A સંબંધ આકૃતિ
પરિસ્થિતિ B:
પરિસ્થિતિ B સંબંધ આકૃતિ
હવે ઉપરની સમરૂપતાને રાસાયણિક બંધન પર લાગુ પાડીએ ધારો કે એ એમિલી અને સારાહ બે પરમાણુઓ દર્શાવે છે, અને બ્લૅન્કેટ તેમના સંયોજકતા ઈલેક્ટ્રોન દર્શાવે છે. પરિસ્થતિ A માં, પરમાણુ એમિલી પરમાણુ સારાહને તેના ઇલેક્ટ્રોનનું દાન કરવા માંગે છે કારણકે એવું કરીને બંને તેના બાહ્યતમ કોશમાં અનુક્રમે 8 ઇલેક્ટ્રોનની અષ્ટક રચના મળેવી શકે, જે તે બંનેને ખુશ અને સ્થાયી બનાવે છે. ઇલેક્ટ્રોનના આ દાનને આયનીય બંધન કહેવામાં આવે છે.
આયનીય બંધનું ઉદાહરણ
આયનીય બંધનું ઉદાહરણ
પરિસ્થિતિ B માં, બંને પરમાણુઓ એમિલી અને સારાહ એકસમાન વિદ્યુતઋણમય છે. તેથી, એમિલી અથવા સારાહ બંનેમાંથી કોઈ પણ તેમના ઈલેક્ટ્રોન (બ્લૅન્કેટ) દૂર કરવા માંગતું નથી, અને તેના બદલે તેઓ એકબીજા સાથે સંયોજકતા ઈલેક્ટ્રોન વહેંચે છે. આ સહસંયોજક બંધ કહેવાય છે. વિદ્યુતઋણતા એ રાસાયણિક બંધમાં એક પરમાણુ બીજા પરમાણુમાંથી ઇલેક્ટ્રોનને કેટલા પ્રબળતાથી આકર્ષે છે એનું માપન છે અને આ કિંમત આવર્ત કોષ્ટકમાં ચોક્કસ પરમાણુ ક્યાં આવેલો છે એના પર આધાર રાખે છે (ફ્રાન્શ્યિમ સૌથી ઓછું વિદ્યુતઋણમય તત્વ છે, જ્યારે ફ્લોરિન સૌથી વધુ વિદ્યુતઋણમય તત્વ છે).
સહસંયોજક બંધનું ઉદાહરણ
સહસંયોજક બંધનું ઉદાહરણ
એક અને ઘણા સહસંયોજક બંધ
બે પરમાણુઓ વચ્ચે વહેંચાયેલી ઇલેક્ટ્રોનની જોડની સંખ્યા તેમની વચ્ચે રચાતા સહસંયોજક બંધનો પ્રકાર નક્કી કરે છે.
વહેંચાયેલી ઇલેક્ટ્રોનની જોડની સંખ્યારચાતા સહસંયોજક બંધનો પ્રકાર
1એક
2દ્વિ
3ત્રિ
હવે કેટલાક ઉદાહરણ જોઈએ અને રચાતા સહસંયોજક બંધનો પ્રકાર નક્કી કરવાનો પ્રયત્ન કરીએ
રચાતા એક જ સહસંયોજક બંધની આકૃતિ
નાઇટ્રોજન પરમાણુ બીજા નાઇટ્રોજન પરમાણુ સાથે ત્રણ ઈલેક્ટ્રોન વહેંચીને અષ્ટક રચના મેળવી શકે, ત્રિબંધ બનાવે છે (વહેંચાયેલા ઇલેક્ટ્રોનની ત્રણ જોડ)
અષ્ટક રચનામાં નાઇટ્રોજનના બંધની આકૃતિ
કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) ના અણુને ધ્યાનમાં લો. તે કયા પ્રકારનો સહસંયોજક બંધ બનાવે છે એ નક્કી કરો.
રચાતા બે સહસંયોજક બંધની આકૃતિ