If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

If you're behind a web filter, please make sure that the domains *.kastatic.org and *.kasandbox.org are unblocked.

મુખ્ય વિષયવસ્તુ
વર્તમાન સમય:0:00કુલ સમયગાળો :6:33

વિડિઓ ટ્રાન્સક્રિપ્ટ

અગાઉના વીડિયોમાં આપણે જોઈ ગયા કે કાર્બન આપણને કઈ રીતે ઉપયોગી છે જીવન કાર્બન આધારિત છે આ કાર્બનની કાર્યક્ષમતા આધારે તે થાય છે એક કાર્બન બીજા કાર્બન સાથે જોડાઈને આ રીતે બંધારણનું સ્વરૂપ આપે અને તે હાઇડ્રોજન તથા ઓક્સિજન સાથે બંધથી જોડાય છે એટલે કે આપણને ઘણા બધા અણુનો મળે છે જેને કાર્બનિક અણુ કહી શકાઈ જેમાં કાર્બન રહેલો છે કાર્બનની બંધ વડે જોડાવાની ક્ષમતા તેના ઇલેક્ટ્રોનના બંધારણના આધારે હોઈ છે જો આપણે કાર્બન વિશે વિચારીએ તો તેમાં છ પ્રોટોન અને તટસ્થ કાર્બનમાં છ ઇલેક્ટ્રોન હોય છે બે ઇલેક્ટ્રોન પ્રથમ કક્ષામાં હોય છે. અને બાકીના 4 તેની બહારની કક્ષામાં હોય છે આ 4 ઇલેક્ટ્રોન પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે આપણે તેને સંયોજક ઇલેક્ટ્રોન કહીએ છીએ અહી આ 4 ઇલેક્ટ્રોન તેની બહાર ની કક્ષા માં હશે માટે આ 4 સંયોજિક ઇલેક્ટ્રોન ચાર સહસંયોજક બંધ બનાવે છે ઉદાહરણ તરીકે જો તમે ચાર હાઇડ્રોજન સાથે બંધથી જોડાવા માંગતા હોય તો દરેક હાઇડ્રોજન માં ઇલેક્ટ્રોન ની જોડ માંથી એક ઇલેક્ટ્રોન તેમાં ભાગ લે છે અને આ પ્રમાણે સહસંયોજક બંધ બનાવે છે જે આપને જોઈ ગયા તે કઈક આ પ્રમાણે આવશ હાઇડ્રોજનની બાહ્યત્તમ કક્ષા સંપૂર્ણ થાય કારણકે તે બાહ્યત્તમ કક્ષા માં 2 ઈલેક્ટ્રોન મેળવી ને હિલીયમ જેવી રચના બનાવે અને કાર્બન બાહ્યત્તમ કક્ષા માં 8 ઈલેક્ટ્રોન મેળવી ને નિયોન જેવી રચના પ્રાપ્ત કરે નિયોન ની પ્રથમ કક્ષામાં 2 ઈલેક્ટ્રોન અને બાહ્યત્તમ કક્ષામાં 8 ઈલેક્ટ્રોન હોઈ છે ઓક્તેક ના નિયમ અનુસાર પરમનું તેની બાહ્યત્તમ કક્ષા માં 8 ઈલેક્ટ્રોન મેળવી ને સ્થાઈ રચના પ્રાપ્ત કરી શકે કાર્બન અહી 8 ઈલેક્ટ્રોન ધરાવે છે તે 4 ઈલેક્ટ્રોન ની ભાગીદારી કરે છે અને બાકી ના 4 ઈલેક્ટ્રોન ની હાઇડ્રોજન ભાગીદારી કરે અને તે મીથેન બનાવે છે તે 4 સહસંયોજક બંધ ધરાવતો હોવાથી તેની સંયોજકતા 4 ઈલેક્ટ્રોન મળે હવે કાર્બન ની નજીક નું બીજું એક તત્વ લઈએ જે સીલીકોન છે સીલીકોન પાસે 14 પ્રોટોન છે અને તટસ્થ સીલીકોન પાસે 14 ઈલેક્ટ્રોન છે સીલીકોન ની અંદર ની બાજુ 2 ઈલેક્ટ્રોન છે અહી આ 2 ઈલેક્ટ્રોન તે તેની આસ પાસ ગતિ કરે છે પરંતુ તેઓ ચોક્કસ કક્ષા માં હોતા નથી અને પછી બીજી કક્ષા માં 8 ઈલેક્ટ્રોન ગતિ કરે 1 2 3 4 5 6 7 8 અહી આ તેની બીજી કક્ષા થશે બીજી કક્ષા માં 8 ઈલેક્ટ્રોન હોઈ છે તેમાં કુલ 14 ઈલેક્ટ્રોન છે આપને 10 ઈલેક્ટ્રોન ને ગોઠવ્યા માટે તેની બાહ્યત્તમ કક્ષામાં 4 ઇલેક્ટ્રોન હશે 1 2 3 4 આ 4 ઈલેક્ટ્રોન તેના સંયોજિક ઈલેક્ટ્રોન હશે સીલીકોન ની બાહ્યત્તમ કક્ષા માં 4 ઈલેક્ટ્રોન હોઈ છે આ પ્રમાણે જેવી રીતે આપને કાર્બન માં જોયું હતું અહી ઈલેક્ટ્રોન ની સંખ્યા જુદી છે આ 4 ઈલેક્ટ્રોન કાર્બન કરતા બહાર વધુ એક કક્ષા માં આવેલા છે પરંતુ આ 4 ઈલેક્ટ્રોન પ્રક્રિયા કરે છે અને આ 4 ઈલેક્ટ્રોન સહસંયોજક બંધ બનાવે છે તો શું આપની પાસે કાર્બન આધારે જીવન ના વિરુદ્ધ સીલીકોન આધારે જીવન હોઈ શકે? અહી આ ચિત્ર ધ ડેવિલ ઇન ધ ડાર્ક, 1967 ના સ્ટારટ્રેક ના ઓરીજીનલ ભાગમાંથી લેવા માં આવ્યું છે અહી આ પ્રાણી સીલીકોન આધારે થતું તેઓ એ તેને માર્યું હતું તેના આધારે સીલીકોન ના અમુક ગુણધર્મો જાણવા મળ્યા પરંતુ કાર્બન નો સવ થી મહતો ગુણધર્મ એ છે કે કાર્બન બીજા કાર્બન સાથે તરત જ બંધ બનાવે છે આ બંધ ઘણા લાંબા હોઈ છે તે આ રીતે હાઇડ્રોકાર્બન હોઈ છે અથવા કાર્બન કાર્બન ની લાંબી સાંકળ ધરાવતું સ્વરૂપ હોઈ છે પરંતુ સીલીકોન સીલીકોન વચ્ચે નો બંધ એટલો મજબુત હોતો નથી તે આ રીતે જોડાય ને લાંબી સાંકળ બનાવી શકે નહિ કાર્બન નું સવથી સામાન્ય સ્વરૂપ મીથાય્ન અનુ માં પણ સીલીન અનુ હોઈ છે પરંતુ તે તેની સાથે જોડાઈ શકે નહિ તેની પાસે સમાન ગુણધર્મ હોતા નથી તેથી તે મીથાય્ન વાયુ જેવું હોઈ શકે નહિ આપને હવે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વિષે વિચારીએ જેમાં કાર્બન ઓક્સિજન સાથે ટ્રીબંધ વડે જોડાઈ છે ટ્રીબંધ વડે એક ઓક્સીજન સાથે અને આ ટ્રીબંધ વડે બીજા ઓક્સીજન સાથે આપને રોજીંદા જીવનમાં વપરાતો વાયુ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વિશે ચર્ચા કરીએ છીએ ગ્રહો કાર્બનનો ઉપયોગ કરીને તેમના બંધારણમાં જોડે છે આપણે કાર્બન ડાયોક્સાઇડને બહાર કાઢીએ છીએ તે જીવન માટે જરૂરી છે હવે સિલિકોન ઓક્સાઇડ વિશે સમજીએ સિલિકોન ઓક્સાઇડ સામાન્ય અણુ અથવા સંયોજન છે જે સામાન્ય તાપમાને એટલે કે જીવન ટકાવી રાખે એટલા તાપમાને વાયુ અવસ્થામાં હોતો નથી મોટા ભાગે આ સિલિકોન જમીનમાં સ્ફટિક સ્વરૂપે હોય છે અહી આ તેનો સ્ફટિક સ્વરૂપ છે જો આપણે સિલિકોન કેવી રીતે બંધ બનાવે છે તે જોઈએ તો તે કાર્બન ની જેમ સારી રીતે જોડાયેલા હોતા નથી સીલીકોન ઓક્સીજન સાથે જોડાય ત્યારે સામાન્ય તાપમાને તે ધન સ્વરૂપમાં પરંતુ તે કાર્બનના ઓક્સિજન સાથે બંધ કરતાં તેનું બંધ મજબૂત હોય છે પ્રાણીસૃષ્ટિમાં ચાલતી ઘણી બધી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓને થવામાં તે નુકસાન કરે છે આપને અહી જોઈ ગયા કે સીલીકોન 4 સહસંયોજક બંધ બનાવી શકે અને તેની પાસે 4 સંયોજક ઇલેક્ટ્રોન હોઈ છે પરંતુ જીવન ની જરૂરી ક્રિયાઓ માટે તે કાર્બન જેટલું સારું તત્વ નથી