If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

જો તમે વેબ ફિલ્ટરની પાછળ હોવ, તો કૃપા કરીને ખાતરી કરો કે ડોમેન્સ *.kastatic.org અને *.kasandbox.org અનબ્લોક થયા છે.

મુખ્ય વિષયવસ્તુ

ઉષ્માક્ષેપક અને ઉષ્માશોષક: સામાન્ય પ્રક્રિયાઓ અને ઉદાહરણ

રોજીંદા જીવનમાં થતી ઘણી બધી પ્રક્રિયાઓ, ઉષ્મા આપે છે અથવા ઉષ્મા લે છે. ઉ.દા. શ્વસન, પ્રકાશસંશ્લેષણ, વગેરે. તેમને ઉષ્માક્ષેપક અથવા ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયાઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરીએ. Ram Prakash દ્વારા નિર્મિત.

વિડિઓ ટ્રાન્સક્રિપ્ટ

સૌ પ્રથમ આપણે આ વિડિઓમાં કેટલીક સામાન્ય પ્રક્રિયાઓ જોઈશું અને પછી આ પ્રક્રિયાઓ ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે કે ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયા તે ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરીશું ત્યાર બાદ આપણે ઉષ્મા ક્ષેપક અને ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત કેટલાક વધુ ઉદા જોઈશું પરંતુ આ કરતા પહેલા તેનો અર્થ શું થાય તે હું તમને ઝડપથી સમજાઉં જયારે ઉષ્મા શોષક એવી પ્રક્રિયાઓ છે જેમાં ઘણી બધી ઉષ્માનું શોષણ થાય છે તો હવે આપણે શરૂઆત કરીએ અહીં મારી પાસે શ્વાશન પ્રકાશ શંષ્લેષણ અને વનસ્પતિજ દ્રવ્યનું વિઘટન છે હવે તમે વિડિઓ અટકાવો અને એ વિચારો કે આમાંથી કઈ પ્રક્રિયાઓ ખુબ વધારે ઉષ્મા ઉત્પ્ન્ન કરે છે અને કઈ પ્રક્રિયાઓને વધારે ઉષ્માની જરૂર છે જો તમે પ્રયત્ન કર્યો હોય તો હવે આપણે સાથે મળીને જોઈએ શ્વાશન એટલે કે રેસ્પિરેશન એ એક એવી સામાન્ય પ્રક્રિયા છે જે આપણા શરીરની અંદર થાય છે આપણા શરીરમાં રહેલા કોષ ઓક્સિજન વાયુ લેય છે અને તેનો ઉપયોગ કરીંને ગ્લુકોશનું વિભાજન કરે છે અને તેના પરિણામે જે ઉર્જા આપણને મળે છે તે આપણા માટે ખુબ જરૂરી છે જેના કારણે આપણે દોડી શકીએ આપણે રમી શકીએ અને આપણે કોઈ પણ ક્રિયા કરી શકીએ આમ આ પ્રક્રિયાને કારણે આપણને ખુબ જ વધારે ઉર્જા મળે છે તેથી જો આપણે શ્વાશન વિશે વિચારીએ તો તે ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે માટે અહીં આ ઉષ્મા ક્ષેપક એટલે કે એક્સોર્થમિક પ્રક્રિયા છે હવે જો આપણે તેની રાસાયણિક પ્રક્રિયાને જોઈએ તો તે કંઈક આ પ્રમાણે દેખાશે અહીં ઓક્સિજન વાયુનું ઉપયોગ ગુલુકોઝના વિભાજનમાં થાય છે જેના પરિણામે આપણને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણી મળે છે તેમજ ખુબ જ વધારે ઉર્જા મુક્ત થાય છે જેના કારણે આપણે વિવિધ ક્રિયાઓ કરી શકીએ છીએ હવે આપણે પ્રકાશ શંષ્લેષણ એટલે કે ફોટોસીન્થેસીસ વિશે વાત કરીએ જો તમને યાદ હોય તો વનસ્પતિ પોતાનો ખોરાક જાતે જ બનાવવા આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે તે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પાણી અને સૂય્ર પ્રકાશ માંથી મળતી ઉર્જાનો ઉયોગ કરીને ગ્લુકોઝ બનાવે છે આમ આ પ્રક્રિયામાં ઉર્જાનું ઉપયોગ થાય છે તેથી આપણે આ પ્રક્રિયાને ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયા એટલે કે એન્ડઓથારમિક રિએક્શન કહીશું જો આપણે તેની રાસાયણિક પ્રક્રિયાની વાત કરીએ તો તે કંઈક આ પ્રમાણે દેખાશે તમે અહીં જોઈ શકો કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણી માંથી ગ્લુકોઝ બનાવવા અહીં સૂર્ય પ્રકાશની ઉર્જાનો ઉપયોગ થાય છે તેના કારણે જ આ પ્રક્રિયા ઉષ્મા શોષક છે તમે અહીં એ પણ નોંધી શકો કે આ પ્રક્રિયા શ્વાશનની પ્રક્રિયા કરતા તદ્દન વિરુદ્ધ છે જો આપણે શ્વાશનની વાત કરીએ તો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પાણી અને ઉર્જા ઉત્પ્ન્ન થાય છે જયારે પ્રકાશ શંષ્લેષણની પ્રક્રિયામાં ગ્લુકોઝ બનાવવા માટે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પાણી અને ઉર્જાનો ઉપયોગ થાય છે હું તેને આ પ્રમાણે યાદ રાખું છું પ્રકાશ શંષ્લેષણ એ શ્વાશનની વિરુદ્ધ પ્રક્રિયા છે શ્વશન ઉષ્મા ક્ષેપક પ્રક્રિયા છે તે ઉર્જા ઉત્પ્ન્ન કરે છે જયારે પ્રકાશ શંષ્લેષણ ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયા છે તેને ઉર્જાની જરૂર પડે છે હવે આપણે વનસ્પતિ દ્રવ્યના વિઘટન વિશે વાત કરીશું તે થોડું જટિલ છે તમે અહીં જોઈ શકો કે વિઘટન શબ્દનો સમાવેશ થાય છે આપણે ઉષ્મા ક્ષેપક અને ઉષ્મા શોષકના વિડિઓમાં વિઘટન પ્રક્રિયાઓ જોઈ ગયા હતા તેનો અર્થ એ થાય કે આવી પ્રક્રિયાઓમાં મોટો અણુ નાના નાના અણુઓમાં વિભાજીત થાય છે સામાન્ય રીતે આવી પ્રક્રિયાઓને ખુબ જ વધારે ઉર્જાની જરૂર પડે છે હંમેશા એવું હોતું નથી પરંતુ સામાન્ય રીતે વિઘટન પ્રક્રિયાઓ ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયાઓ છે પરંતુ આ એવી નથી આ ઘણી બધી ઉષ્મા ઉત્પ્ન્ન કરે છે અહીં આ પ્રક્રિયા ઉષ્મા ક્ષેપક છે એટલે કે એક્સશોથર્મિક છે જયારે આપણે નાકમાં શાકભાજી અને ફળોને ફેંકી દઈએ ત્યારે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ તેના પાર કાર્ય કરે છે તેઓ તેમનું વિઘટન કરે છે તેમને વિભાજીત કરે છે આ પ્રક્રિયામાં ખુબ જ વધારે ઉર્જા ઉપન્ન થાય છે અને તેથી જ આ ઉષ્મા ક્ષેપક પ્રક્રિયા છે હું તેને આ પ્રમાણે યાદ રાખું છું જયારે પણ તમે વનસ્પતિજ દ્રવ્યને ફેંકી દો ત્યારે તેનું વિઘટન થાય છે અને તે ફળદ્રુપ બને છે અને આ ફળદ્રુપતાને કારણે તે વનસ્પતિને ઉર્જા આપે છે માટે આ પ્રક્રિયામાં ઉર્જા મુક્ત થાય છે તેથી આ પ્રમાણે હું યાદ રાખું છું કે વનસ્પતિ જ દ્રવ્યનો વિઘટન એ ઉષ્મા ક્ષેપક પ્રક્રિયા છે હવે મારી પાસે આ કેટલીક પ્રક્રિયાઓ છે તે પ્રક્રિયાઓ ઉષ્મા ક્ષેપક છે કે ઉષામાં શોષક તે ઓળખવનો પ્રયત્ન કરીએ હું ઇચ્છુ છું કે તમે વિડિઓ અટકાવો અને જાતે જ તે શોધવાનો પ્રયત્ન કરો હવે આપણે તે સાથે મળીને કરીએ આ પ્રથમ પ્રક્રિયામાં તમે જોઈ શકો કે ઉષ્મા અથવા ડેલ્ટાની નિશાની એરોની ઉપર દર્શાવવામાં આવે છે આ નિશાનીનો અર્થ એ થાય કે આ પ્રક્રિયા થવા માટે ઉષ્માની જરૂર છે અને જે પ્રક્રિયામાં ઉષામાંની જરૂર હોય તે પ્રક્રિયાને આપણે ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયા કહીએ છીએ ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયા આમ આ એક ઉદા છે હવે આપણે આ બીજી પ્રક્રિયા જોઈએ તો ઉષ્મા અથવા આ ડેલ્ટાની નિશાનીને નીપજની બાજુએ લખવામાં આવે છે તેનો અર્થ એ થાય કે આ પ્રક્રિયામાં ઉષ્મા ઉત્પ્ન્ન થાય છે અને જે પ્રક્રિયામાં ઉષ્મા ઉત્પ્ન્ન થતી હોય આપણે તેને ઉષ્મા ક્ષેપક પ્રક્રિયા કહીએ છીએ માટે અહીં આ ઉષ્મા ક્ષેપક પ્રક્રિયા છે હવે આપણે આ ત્રીજી પ્રક્રિયા જોઈએ જેમાં કેલ્શિયમ ઓક્સાઇડ અને પાણી વચ્ચે પ્રક્રિયા થઇને આપણને કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ મળે છે બે પ્રક્રિયકો ભેગા થઈને પ્રક્રિયા થાય છે અને આપણને એક નીપજ મળે છે તેનો અર્થ એ થાય કે આ સંયોગીકરણની પ્રક્રિયા એટલે કે કોમ્બિનેશન રિએક્શનનો ઉદા છે આપણે અગાઉના વિડિઓમાં જોઈ ગયા છીએ કે સંયોગીકરણની પ્રક્રિયા વધુ ઉષ્મા ઉત્પ્ન્ન કરે છે માટે આપણે અહીં પણ એવું અનુમાન લગાવી શકીએ કે આ પ્રક્રિયા ઘણી બધી ઉષામાં ઉત્પ્ન્ન કરે છે તેથી આ ઉષ્મા ક્ષેપક પ્રક્રિયા છે એક્સઓથારમિક પ્રક્રિયા આપણું અનુમાન સાચું છે કારણ કે તમે પ્રયોગમાં જોઈ ગયા છો જયારે તમે કેલ્શિયમ ઓક્સાઇડના સફેદ પાઉડરમાં પાણીને ઉમેરો છો ત્યારે જો તમે આ પ્રક્રિયા જે પાત્રમાં થઇ રહી છે તે પાત્રને સ્પર્શ કરો તો તે તમને ગરમ લાગશે તેનો અર્થ એ થાય કે ઘણી બધી ઉષ્મા એટલે કે ઘણી બધી ઉર્જા ઉત્પ્ન્ન થાય છે અને માટે જ આ ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે હવે આપણે આ અંતિમ પ્રક્રિયા જોઈશું તમે અહીં જોઈ શકો કે લેડ નાઇટ્રેડનો વિભાજન થઈને આપણને લેડ ઓક્સાઇડ નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ અને ઓકસીડઝન વાયુ મળે છે આપણે અહીં જોઈ શકીએ કે એક જ પ્રક્રિયાક છે એટલે કે એક જ મોટા અણુનું નાના નાના અણુઓમાં વિઘટન થાય છે આપણે આ પ્રકારની પ્રક્રિયાઓને વિઘટન પ્રક્રિયાઓ એટલે કે ડી કમ્પોઝીશન રીએકશન કહીએ છીએ આપણે અગાઉ જોઈ ગયા છીએ કે સામાન્ય રીતે આ પ્રકારની પ્રક્રિયાઓને ખુબ જ વધારે ઉર્જાની જરૂર પડે છે માટે હું અહીં પણ એવું અનુમાન લાગવું છું કે આ પર વિઘટનની પ્રક્રિયા હોવાને કારણે તેમાં વધારે ઉર્જાની જરૂર છે અને તેથી જ આ પ્રકારની પ્રક્રિયા ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયા છે એન્ડઓથારમિક પ્રોસેસ આપણો અનુમાન સાચું છે કારણ કે આપણે જોઈ શકીએ કે જયારે આપણે આ લેડ નાઈટ્રડને ગરમ કરીએ છીએ ત્યારે તમને કથ્થાઈ રંગનો વાયુ મળે છે જે નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ છે આ પ્રક્રિયામાં આપણને કોઈ ઉષ્મા કે પ્રકાશ નીપજ તરીકે મળતું નથી પરંતુ આપણે આ લેડ નાઈટ્રડને ગરમ કરવું પડે છે તેથી તે ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયા છે આમ આપણે ઉષ્મા ક્ષેપક અને ઉષ્મા શોષક પ્રક્રિયાના ઘણા બધા ઉદા જોઈ ગયા