If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

જો તમે વેબ ફિલ્ટરની પાછળ હોવ, તો કૃપા કરીને ખાતરી કરો કે ડોમેન્સ *.kastatic.org અને *.kasandbox.org અનબ્લોક થયા છે.

મુખ્ય વિષયવસ્તુ
વર્તમાન સમય:0:00કુલ સમયગાળો :11:51

વિડિઓ ટ્રાન્સક્રિપ્ટ

સ્થિતિસ્થાપકતા એટલે ઇલાસ્ટી સીટી વિશે વાત કરીએ સ્થિતિસ્થાપકતા આપણને તેના વિશે થોડો ખ્યાલ છે પરંતુ આ વિડિઓમાં આપણે આ શબ્દને વધુ ઊંડાણ પૂર્વક સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું કેટલાક ઉદાહરણથી શરૂઆત કરીએ આપણે જાણીએ છીએ કે સ્થિતિસ્થાપકતા પદાર્થો કયા છે અને અસ્થિતિસ્થાપક પદાર્થો કયા છે ઉદાહરણ તરીકે તમે બધા જ રબર બેન્ડ અથવા સ્પ્રિંગ સાથે રમ્યા હસો આ પદાર્થો પ્રાકૃતિક રીતે સ્થિતિસ્થાપક છે માટે આપણે તે લખીએ સ્થિતિસ્થાપક પદાર્થો રબર બેન્ડએ સ્થિતિસ્થાપક પદાર્થ છે અને સ્પ્રિંગ સ્પ્રિંગ પણ સ્થિતિસ્થાપક પદાર્થ છે અને જે પદાર્થ સ્થિતિસ્થાપક નથી તેને પણ તમે જાણો જ છો ઉદાહરણ તરીકે માટી બીજું ઉદાહરણ લઈએ તો કાદવ આ બધા જ પદાર્થો અસ્થિતિસ્થાપક પદાર્થો છે અને તમે તે જાણો છો આ બધા પદાર્થો અસ્થિતિસ્થાપક પદાર્થો છે હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે સ્થિતિસ્થાપકતાનો અર્થ શું થાય હું ઇચ્છુ છું કે તમે તેના વિશે વિચારો આપણે આ પદાર્થોને સ્થિતિસ્થાપક અને આ પદાર્થોને અસ્થિતિસ્થાપક કેમ કહીએ છીએ તેની પાછળનો ખ્યાલ કંઈક આ પ્રમાણે છે જો તમે રબર બેન્ડને લો તેને ખેંચો તો તેનો આકાર બદલાઈ જશે અને જયારે રબર બેન્ડને જોડી દો ત્યારે તે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું આવી જશે તે જ સમાન બાબત સ્પ્રિંગ સાથે થશે પરંતુ જયારે તમે માટી અથવા કાદવ લો તેના પાર કોઈક પ્રકારનું બળ લગાડીને તેનો આકાર બદલો અને પછી તે બળને દૂર કરો તો પણ તે પદાર્થો પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછા આવતા નથી તેમનો આકાર કાયમ માટે બદલાય જાય છે અને તેના કારણે જ આપણે માટીનો ઉપયોગ કરીને સુંદર રમકડાંઓ બનાવી શકીએ છીએ તેથી સ્થિતિસ્થાપકતા એક ગુણધર્મ છે જયારે તમે વિરૂપક બળને દૂર કરો છો વિરૂપક બળને દૂર કરો જયારે તમે વિરૂપક બળને દૂર કરો છો ત્યારે પદાર્થ પોતાનું મૂળ આકાર પાછું મેળવે છે ત્યારે પદાર્થ પોતાનો મૂળ આકાર પાછો મેળવે અને આપણે આ ગુણધર્મને સ્થિતિસ્થાપકતા કહીશું રબર બેન્ડ અને સ્પ્રિંગ તે પ્રમાણે કરે છે માટે અને કાદવ તે પ્રમાણે કરતુ નથી હવે અહીં એક પ્રશ્ન છે સ્ટીલ જેવા પદાર્થો વિશે શું કહી શકાય તમે સ્ટીલને ક્યા મુકશો શું તે સ્થિતિ સ્થાપક છે કે અસ્થિતિ સ્થાપક તમે તેના વિશે વિચારો સ્થિતિસ્થાપકતાની વ્યાખ્યાને જુઓ વિડિઓ અટકાવો અને વિચારો કે તમે સ્ટીલ જેવા પદાર્થને કઈ જગ્યાએ મુકશો સૌથી સામાન્ય જવાબથી શરૂઆત કરીએ સૌથી સામાન્ય જવાબ એ છે કે સ્ટીલ અસ્થિતિસ્થાપક છે જો તમને હું એમ પૂછું કે એવું શા માટે તો તમારા માંથી કોઈક કહેશે કે સ્ટીલનો આકાર બદલી શકતો નથી સ્ટીલ એ ઘન પદાર્થ છે પરંતુ તેનો આકાર ચોક્કસ બદલાઈ શકે તમે કદાચ વાળેલી ચમચીઓને જોઈ હશે તો હવે કહેશો કે સ્ટીલ એ અસ્થિતિસ્થાપક છે કારણ કે જો તમે તેને વાળો તો તે પોતાના મૂળ આકારમાં પાછું આવી શકશે નહિ પરંતુ વાસ્તવમાં આવું નથી તમે આ પ્રયોગ તમારા ઘરે પણ કરી શકો એક ચપ્પુ લો જે સ્ટીલ માંથી બનેલો હોય હવે તમે તેને વળીને છોડી દેસો તો તે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું આવી જશે તમે વધુ એક વાર પ્રયત્ન કરી શકો આમ તમે સાબિત કરી શકો કે સ્ટીલ એ સ્થિતિસ્થાપક છે ખરેખર તો આપણે જે સ્પ્રિંગ સાથે રમીયે છીએ તેમની મોટા ભાગની સ્પ્રિંગ સ્ટીલ માંથી બનેલી હોય છે સ્પ્રિંગ સ્થિતિસ્થાપક છે તેનું કારણ એ છે કે સ્ટીલ પોતે પણ સ્થિતિસ્થાપક છે માટે હવે આપણે અહીં શકીએ કે સ્ટીલ એ સ્થિતિસ્થાપક પદાર્થ છે સ્ટીલ એ સ્થિતિસ્થાપક છે જો આપણે બીજા ઉદાહરણની વાત કરીએ તો તે હાડકું થશે મનુષ્યનું હાડકું પોતાનો આકાર બદલે છે જયારે તમે ખુબ જ ભારે વજનને ઉંચકો ત્યારે તમારા પગના હાડકાનો આકાર બદલાય છે પરંતુ તેમાં ખુબ જ થોડો બદલાવ થાય છે પરંતુ ત્યાં આકાર બદલાશે હવે જયારે તમે વિરૂપક બળને દૂર કરો જયારે તમે તે વજનને મૂકી દો ત્યારે તમારું હાડકું રબર બેન્ડની જેમ જ પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું આવી જાય છે અહીં ફક્ત તફાવત એ જ છે કે તમે રબર બેન્ડમાં આકાર બદલાય છે એવું જોઈ શકો છો પરંતુ સ્ટીલ અને હાડકામાં આકારમાં થતો બદલાવ ખુબ જ ઓછો હોય છે તેથી તમે તેને જોઈ શકતા નથી પરંતુ તે ત્યાં હોય છે જયારે તમે વિરૂપક બળને દૂર કરો છો ત્યારે તેઓ પોતાના મૂળ આકારમાં પાછા આવી જાય છે માટે આ બંને પણ સ્થિતિ સ્થાપક છે હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે કઈ બાબત પદાર્થોને સ્થિતિ સ્થાપક અથવા અસ્થિતિસ્થાપક બનાવે છે અહીં આ ગુણધર્મ પાછળનું કારણ શું છે તેને સમજવા માટે આપણે પદાર્થને ઊંડાણ પૂર્વક સમજવું પડશે ઉદાહરણ તરીકે આપણે રબર બેન્ડને લઈએ કઈ બાબત આ રબર બેન્ડને સ્થિતિ સ્થાપક બનાવે જો આપણે બિલોરી કાચનું ઉપયોગ કરીને જોઈએ તો આપણને શું દેખાય આપણને ઘણા બધા પરમાણુઓ દેખાશે આપણે તેને થોડું ઝૂમ કરીએ જો આપણે રબર બેન્ડને ઝૂમ કરીશું તો આપણને તેની અંદર ઘણા બધા પરમાણુઓ દેખાશે હું અહીં ફક્ત બે જ પરમાણુ લઈશ આ એક પરમાણુ અને આ બીજો પરમાણુ આપણે તેમની વચ્ચે લગતા બળના પ્રકારને સમજીશું અને તે આપણને આ શોધવામાં મદદ કરશે હકીકત એ છે કે આ પરમાણુઓ વચ્ચે આકર્ષણ થઇ શકે અથવા તેમની વચ્ચે અપાકર્ષણ થઇ શકે જયારે રબર બેન્ડ પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં હોય ત્યારે આ પરમાણુઓ સંતુલિત સ્થિતિમાં હોય છે તેમની વચ્ચે આકર્ષણ થતું નથી કે તેમની વચ્ચે અપાકર્ષણ થતું નથી પરંતુ જ્યારે તમે આ રબર બેન્ડને ખેંચો ત્યારે તેના પરમાણુ દૂર ખેંચાય છે તેમને આ ગમતું નથી તેઓ પોતાની સંતુલિત સ્થિતિમાં પાછું આવવા માંગે છે તો તેઓ અહીં શું કરશે તેઓ અહીં એક બીજાને ખેચશે હવે જો તમે કોઈક રીતે આ રબર બેન્ડનું સંકોચન કરો તો આ પરમાણુઓ એક બીજાની નજીક આવશે અને આ પણ તેમને ગમતું નથી તેઓ પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું જવા એક બીજાને ધક્કો મારશે માટે આ પ્રકારના બળને કારણે રબર બેન્ડ હંમેશા પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં આવવાનો પ્રયત્ન કરે છે જાણે કે આ પરમાણુઓ સ્પ્રિંગ સાથે જોડાયેલા હોય વાસ્તવમાં એવું થતું નથી પરંતુ આપણને એવું અનુભવ થાય તેથી જ્યારે તમે તેને ખેંચો અથવા તમે તેનું સંકોચન કરો ત્યારે તે હંમેશા પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં આવવાનો પ્રયત્ન કરે આમ રબર બેન્ડના બધા જ પરમાણુઓ એક બીજાની સાથે સ્પ્રિંગ વડે જોડાયેલા છે આપણે તેવું ધારી લઈએ તેથી જયારે તમે રબર બેન્ડને ખેંચવાનો પ્રયત્ન કરો અથવા તેનું સંકોચન કરો ત્યારે તે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછો આવવાનો પ્રયત્ન કરે સ્ટીલ અને હાડકા સાથે પણ તેવું જ થાય છે પરંતુ જો તમે સ્પ્રિંગને ખેંચવા માટે વધારે પડતું વિરૂપક બળ લગાડો તે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પછી આવશે નહિ તેવી જ રીતે જો તમે આ પરમાણુઓને ખુબ જ દૂર ખેંચો તો તેઓ પણ સ્થિતિસ્થાપકતાનો ગુણધર્મ ગુમાવી દે તેઓ એક બીજાને આકર્ષવાનું બંધ કરી દે તેઓ પણ પોતાનો આકાર કાયમ માટે બદલી દે તેથી સ્થિતિસ્થાપકતાની હદ હોય છે તેની એક લિમિટ હોય છે આમ સ્થિતિસ્થાપકતા પાસે હદ હોય છે સ્થિતિસ્થાપકતાની હદ હોય છે જો તમે ખુબ જ વધારે વિરૂપક બળ લગાડો તો તેનો આકાર કાયમ માટે બદલાઈ જશે તે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું આવશે નહિ તે સ્થિતિ સ્થાપકતાનો ગુણધર્મ ગુમાવી દેય છે હવે મારો પ્રશ્ન એ છે કે તે કેટલું વધારે હોય શકે તે પદાર્થ પાર આધાર રાખે છે જો આપણે માટી અથવા કાદવની વાત કરીએ તો તેમની પાસેની હદ ખુબ જ ઓછી હોય છે તેમની હદ ખુબ જ ઓછી હોય છે તેમની હદ ખુબ જ ઓછી હોય છે જો ખુબ જ ઓછું બળ લગાડવામાં આવે જેમ કે આપણી આંગળીઓ વડે લગાડતું બળ તો પણ તેઓ પોતાનો આકાર ખુબ જ ઝડપથી બદલી નાખશે તેઓ સ્થિતિસ્થાપકતાનો ગુણધર્મ ગુમાવી દે છે અને તેના કારણે જ આપણે તેને અસ્થિતિસ્થાપક કહીએ છીએ આપણે તેમને પ્લાસ્ટિક પદાર્થો પણ કહી શકીએ પ્લાસ્ટિક અથવા અસ્થિતિસ્થાપક જ્યારે આપણે રબર બેન્ડ અને સ્ટીલની વાત કરીએ ત્યારે તેની હદ થોડી વધારે હોય છે માટે તેમની હદ વધારે હોય છે જો આપણે આંગળીઓ વડે થોડું બળ લગાડીએ તો આપણે તેનો આકાર બદલાતો જોઈ શકીએ છીએ આપણે સ્થિતિસ્થાપકતાનો ગુણધર્મ જોઈ શકીએ છીએ પરંતુ તેમની અમુક હદ હોય છે જો તમે રબર બેન્ડ લો અને તેને ખુબ જ વધારે ખેંચો તો તેનો આકાર કાયમ માટે બદલાઈ જશે અને હવે અંતે આપણે એ વિચારીશું કે જોઈ પણ બે પદાર્થની સ્થિતિસ્થાપકતાને કઈ રીતે સરખાવી શકાય કોઈક પદાર્થ વધારે સ્થિતિસ્થાપક છે અથવા ઓછો સ્થિતિસ્થાપક છે તે આપણે કઈ રીતે ચકાસી શકીએ તે કરવા આપણે સ્થિતિસ્થાપકતાની વ્યાખ્યા પર પાછા જઈએ જો કોઈ પદાર્થ ખુબ જ વધારે વિરૂપક બળને સહન કરી શકે અને તો પણ પાછું પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં આવી શકે તો તે પદાર્થ વધુ સ્થિતિસ્થાપક છે તેનાથી ઉલટું જો કોઈ પદાર્થ પર ખુબ જ ઓછું વિરૂપક બળ લગાડવામાં આવે અને તો પણ તેનો આકાર કાયમ માટે બદલાઈ જાય તો તે પદાર્થ ઓછો સ્થિતિસ્થાપક છે તેના આધારે હવે આપણે એના વિશે વિચારીએ કે કયો પદાર્થ વધારે સ્થિતિસ્થાપક છે રબર બેન્ડ કે સ્ટીલ તમે વિડિઓ અટકાવીને જાતે જ વિચારવાનો પ્રયત્ન કરો આપણે વ્યાખ્યા જોઈ ગયા અને આપણે અત્યારે જે ચર્ચા કરી ગયા તેના આધારે કયો પદાર્થ વધારે સ્થિતિસ્થાપક છે તેના વિશે વિચારો અને પછી તેના કારણ વિશે વિચારો કદાચ આના માટેનો સૌથી સામાન્ય જવાબ રબર હશે અને જો હું તેનું કારણ પૂછું તો તમારા માંથી કોઈક કહેશે કે આપણે રબરને વધારે પડતું ખેંચી તો પણ તે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું આવી જાય છે પરંતુ જો સ્ટીલ વિશે વિચારી તો સ્ટીલ એ રબર બેન્ડ જેટલું ખેંચાતું નથી તે તૂટી જશે માટે રબર વધારે સ્થિતિસ્થાપક છે પરંતુ યાદ રાખો કે જયારે આપણે સ્થિતિસ્થાપકતા વિશે વાત કરીએ ત્યારે તેનો આકાર કેટલો બદલાય છે આપણે તેના પર ધ્યાન આપતા નથી તે કેટલું વરૂપક બળ સહન કરી શકે છે અને પાછો પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં આવી શકે છે આપણે ફક્ત તેના પર જ ધ્યાન આપીએ છીએ તેથી રબર બેન્ડ વધારે ખેંચાય છે એ સ્થિતિ સ્થાપકતા વિશે વિચારવાની સારી રીત નથી આપણે તેને આ રીતે વિચારીશું ધારો કે આપણી પાસે સ્ટીલનો એક વાયર છે આપણી પાસે સ્ટીલનો એક વાયર છે અને તે જ સમાન કદનો રબરનો વાયર છે બંનેની લંબાઈ પણ સમાન છે અને જાડાઈ પણ સમાન છે હવે આપણે તેના છેડે વજન લટકાવીને તેનો આકાર બદલવાનો પ્રયત્ન કરીશું ધારો કે આપણે આ બંને વાયરના છેડે 50 કિગ્રા જેટલું વજન લટકાવીએ છીએ તો સ્ટીલના વાયરનું શું થાય સ્ટીલનો આકાર ખુબ જ ઓછો બદલાશે અને જયારે તમે આ વજનને દૂર કરી લેશો ત્યારે સ્ટીલ પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું આવી જશે માટે તે સ્થિતિસ્થાપક છે હવે જો રબરની વાત કરીએ તો જયારે તમે તેના છેડે 50 કિગ્રા જેટલું વજન લટકાવો ત્યારે તે ખુબ જ વધારે ખેંચાશે અહીં આ વજન 50 કિગ્રા છે પરંતુ આપણા માટે તે મહત્વનું નથી જયારે તમે આ 50 કિગ્રાને દૂર કરી લેશો ત્યારે રબર પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું આવશે નહિ તેનો આકાર કાયમ માટે બદલાઈ જશે તમે ઘરે પણ તેનો પ્રયત્ન કરી શકો તમે એક રબર બેન્ડ લો અને તેને ખુબ જ વધારે ખેંચો અને પછી તેને છોડી ડો તો તેની લંબાઈમાં થોડો વધારો થશે આમ સ્ટીલ કોઈ પણ પ્રકારના આકારને બદલ્યા વિના 50 કિગ્રા જેટલા વજનને સહન કરી શકે છે પરંતુ રબર બેન્ડ તે કરી શકતું નથી હકીકતમાં સ્ટીલ 1000 કિગ્રા જેટલું વજન સહન કરી શકે છે તો પણ તે પોતાનો આકાર કાયમ માટે બદલતો નથી અને આ વિશેનો અભ્યાસ આપણે પછી કરીશું રબર બેન્ડ અમુક કિગ્રા વજન જ સહન કરી શકે અને પછી તેનો આકાર કાયમ માટે બદલાઈ જશે જો આ રીતે વિચારીએ તો કયો પદાર્થ વધારે સ્થિતિસ્થાપક છે તે સ્ટીલ છે કારણ કે તે પોતાનો આકાર કાયમ માટે બદલ્યા વગર ખુબ જ વધારે વજનને સહન કરી શકે સામાન્ય રીતે તમે એવું વિચારો છો કે આપણે જે પદાર્થને વધારે ખેંચી શકીએ તે વધુ સ્થિથાપક છે પરંતુ સ્થિતિસ્થાપકતા વિશે આ રીતે વિચારી શકાય નહિ જો કોઈ પદાર્થ ખુબ જ વધારે વિરૂપક બળને સહન કરી શકે અને તો પણ પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછો આવી જાય તો તે પદાર્થ વધારે સ્થિતિસ્થાપક છે