If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

જો તમે વેબ ફિલ્ટરની પાછળ હોવ, તો કૃપા કરીને ખાતરી કરો કે ડોમેન્સ *.kastatic.org અને *.kasandbox.org અનબ્લોક થયા છે.

મુખ્ય વિષયવસ્તુ

ટૉર્ક અને સંતુલનની સમીક્ષા

ટૉર્કનો ખ્યાલ અને લગાડવામાં આવતા બળ અને ઉચ્ચાલક ભુજા વડે તેના પર અસર કઈ રીતે થાય છે તેની સમીક્ષા કરો. 

મુખ્ય શબ્દ

પદ (સંજ્ઞા)અર્થ
ટૉર્ક (τ)બળના કારણે થતી વળવાની ક્રિયાનું માપન જેથી પદાર્થ અક્ષને અનુલક્ષીને પરિભ્રમણ કરી શકે. SI એકમ Nm સાથે સદિશ રાશિ.
પરિણામી ટૉર્ક (Στ)તંત્ર પરના બધા જ ટૉર્કનો સરવાળો
સંતુલિત તંત્રજયારે તંત્ર પરનું પરિણામી ટૉર્ક શૂન્ય હોય
ઉચ્ચાલન ભુજા પરિભ્રમણ અક્ષ પરથી લંબ અંતર જ્યાં બળ લાગુ પાડવામાં આવે છે. SI એકમ m સાથે સદિશ રાશિ.
સ્થિર બિંદુબિંદુ જેને અનુલક્ષીને પદાર્થ પરિભ્રમણ કરે છે. કેટલીક વાર તેને આધારબિંદુ અથવા પરિભ્રમણ અક્ષ પણ કહે છે.

સમીકરણ

સમીકરણસંજ્ઞાનો અર્થશબ્દોમાં અર્થ
τ=rFsinθ=rFτ ટૉર્ક છે, F લાગુ પાડવામાં આવેલું બળ છે, r પરિભ્રમણ અક્ષથી જે સ્થાન પર બળ લગાડવામાં આવ્યું છે ત્યાં સુધીની ત્રિજ્યા છે, અને જયારે આ સદિશોને અંતિમ સ્થાનથી અંતિમ સ્થાન સુધી મૂકવામાં આવે ત્યારે θF અને r વચ્ચેનો ખૂણો છે.ટૉર્ક એ ઉચ્ચાલક ભુજા અને બળનો જે ઘટક ઉચ્ચાલક ભુજાને લંબ હોય તે બંનેને સમપ્રમાણમાં છે.

ટૉર્કના સમીકરણને કઈ રીતે સમજવું

ફાચર નટ પર ટૉર્ક ઉત્પન્ન કરે છે જો તેના પર યોગ્ય રીતે લગાડવામાં આવે તો (આકૃતિ 1 જુઓ). ટૉર્ક માટેનું સમીકરણ:
τ=rFsinθ
આકૃતિ 1. પાનાં અને નટ માટે ટૉર્ક સમીકરણના ચલ બતાવ્યા છે. નટનું કેન્દ્ર આધાર બિંદુ છે.
ટૉર્ક ઉત્પન્ન કરવા માટે, બળ F ને આધારબિંદુથી દૂર જેટલા r અંતર આગળ લગાડવામાં આવે છે. ફક્ત લંબ ઘટક F જ ટ્રોક ઉત્પન્ન કરી શકે, સમીકરણમાં sinθ નો સમાવેશ થાય છે (નીચેની આકૃતિ 2 જુઓ).
આકૃતિ 2: લાગુ પાડવામાં આવેલા બળ F ના ઘટકો ઉચ્ચાલક ભુજા સાથે દર્શાવ્યા છે. લંબ ઘટક F છે અને સમાંતર ઘટક F છે.

ટૉર્કનું મૂલ્ય નીચેના પર આધાર રાખે છે:

  • લાગુ પાડવામાં આવેલું બળ F: વધુ બળ ટૉર્ક વધારે છે.
  • ત્રિજ્યા r: ત્રિજ્યા વધારતા ટૉર્ક વધે છે.
  • બળ અને ઉચ્ચાલક ભુજા વચ્ચેનો ખૂણો θ: ઉચ્ચાલક ભુજાને લંબ બળ ટૉર્ક વધારે છે.
જો ત્યાં ઉચ્ચાલક ભુજા ન હોય અથવા લાગુ પાડવામાં આવેલું બળ ઉચ્ચાલક ભુજાને સમાંતર હોય તો તે શૂન્ય ટૉર્કમાં પરિણમે છે (નીચેની આકૃતિ 3 અને 4 જુઓ).
આકૃતિ 3. ઉચ્ચાલક ભુજા: લાગુ પાડવામાં આવેલું આ બળ પાનાં પર શૂન્ય ટૉર્કમાં પરિણમે છે કારણકે ઉચ્ચાલક ભુજા r નથી.
આકૃતિ 4. બળની દિશા: લાગુ પાડવામાં આવેલું આ બળ પાનાં પર શૂન્ય ટૉર્કમાં પરિણમે છે કારણકે લાગુ પાડવામાં આવેલું બળ ઉચ્ચાલક ભુજા સમાંતર છે.

ટૉર્કની દિશા કઈ રીતે નક્કી કરી શકાય

પરિભ્રમણની દિશા સમઘડી અથવા વિષમઘડી હોઈ શકે. આ શબ્દો ઘડિયાળના કાંટાની હલનચલનના સંદર્ભમાં છે (આકૃતિ 5 જુઓ). ભૌતિકવિજ્ઞાનમાં, પરિભ્રમણીય ચલ માટે સમઘડી દિશાને ધન અને વિષમઘડી દિશાને ઋણ લેવામાં આવે છે.
આકૃતિ 5: ચાકગતિની દિશા નક્કી કરવા માટે ઘડિયાળના કાંટાનું પરિભ્રમણ નિર્દેશ છે. વિષમઘડી દિશા ધન પરિભ્રમણ દિશા છે અને સમઘડી દિશા ઋણ દિશા છે
ઉદાહરણ તરીકે, ટૉર્ક જે પદાર્થને વિષમઘડી દિશામાં પરિભ્રમણ કરાવે તેને ધન ટૉર્ક તરીકે લેવામાં આવે છે (નીચેની આકૃતિ 6 જુઓ).
આકૃતિ 7: લાગુ પાડવામાં આવેલું બળ ધન વિષમઘડી દિશામાં ટૉર્ક ઉત્પન્ન કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ટૉર્ક જે પદાર્થને સમઘડી દિશામાં પરિભ્રમણ કરાવે તેને ઋણ ટૉર્ક તરીકે લેવામાં આવે છે (નીચેની આકૃતિ 7 જુઓ).
આકૃતિ 7: લાગુ પાડવામાં આવેલું બળ ઋણ સમઘડી દિશામાં ટૉર્ક ઉત્પન્ન કરે છે.

વધુ શીખો

ટૉર્કની વધુ ઊંડી સમજણ માટે, ટૉર્ક અને સંતુલન વિશેનો આપણો વિડીયો ચકાસો.
તમારી સમજ અને આ ખ્યાલ તરફ કૌશલ્ય કાર્ય ચકાસવા, મહાવરો તપાસો: